محمد حسين عقيلى خراسانى شيرازى
مقدمه 55
خلاصة الحكمة ( فارسى )
و ذخيرهاى باشد براى عٌقبى امتثالًا لأمره الاشرف الأعلى ، در اين اوان كه مدت يك هزار و يكصد و هشتاد و پنج از هجرت حضرت ختمى پناهى - صلى الله عليه و آله - گذشته است با وجود كمال نادانى كالقلم فى يد الكاتب متوجه جمع و تأليف آن گرديد « 1 » » . عقيلى در مقدمهء كتاب خلاصة الحكمة ، ساختار قرابادين را اين چنين ترسيم مىكند : « و آن كتاب را بدين نسق و آن كتاب را كه اولًا بعض ادويه مفرده كه « اصل » و « عموداند » در بعض مركبات و آن مركبات به نام آنها مشهوراند ، با بيان « طبيعت » و « خواص » و « منافع » و « مقدار شربت » و « مضارّ » و « إصلاح » ذكر نمايد و در ذيل هريك « تراكيب » موسومه بدان را . و ثانياً در ضمن جابه جا نيز مركباتى كه هر يك موسوم به اسمى خاصاند - نه به اسم دوايى خاص - معين ، براى آن كه تامّ و جامع باشد و احتياج به كتابى ديگر نيفتد ، از قرابادينات . و همگى به ترتيب حروف تهجى براى سهولت اخذ و تلقى قرار دادهام و در ضمن كتب و ابواب و فصول و خاتمه مىباشد « 2 » » . هرچند در ظاهر از عبارت عقيلى چنين به نظر مىرسد كه عقيلى كار ناتمام علوى خان را تكميل نموده ولى در حقيقت ، قرابادين عقيلى دنبالهء نوشتار مرحوم علوى خان نيست بلكه اين قرابادين ، كتاب مستقلى است ؛ هرچند عقيلى در اين كتاب از نوشتار علوى خان استفادههاى فراوان كرده است . قرابادين كبير ، بزرگترين قرابادين نوشته شده موجود تا به امروز است . اين كتاب از ويژگىهاى منحصر به فردى برخوردار است كه توجه اين خصوصيات ، اهميت اين كتاب را براى ما مشخص مىسازد . هركس به كتاب قرابادين مراجعه نمايد ، با اشخاص زيادى روبهرو مىشود كه عقيلى در اين كتاب از آنها مطالب فراوانى نقل مىكند . اين نقل قولها ، گاه از روى نوشتار آنها بوده كه به دست عقيلى رسيده و گاه به منبع آن اشاره نكرده است . اين مطلب نشانگر آن است كه عقيلى در تأليف اين كتاب از تجربيات افراد فراوان استفاده نموده
--> ( 1 ) . قرابادين كبير ، ج 1 ، ص 2 . ( 2 ) . خلاصهء الحكمه ، ص 3 .